Wet open overheid

Het vertrouwen in de overheid (Politici en Ambtenaren) is historisch laag en bij velen zelfs afwezig (https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2026/20/vertrouwen-in-politici-en-tweede-kamer-in-2025-laagst-sinds-2012). Dit komt doordat tal van ambtenaren en politici voortdurend aantonen dat vertrouwen onwaardig te zijn. Naar mate mensen méér ervaring hebben met de overheid, des te minder vertrouwen hebben zij in de overheid.

Een belangrijk aspect hierbij is de hardnekkige oneerlijkheid van groepen ambtenaren en politici waarbij in veel gevallen onrechtmatig- of zelfs strafbaar handelen niet wordt geschuwd. Onvoldoende, of afwezige vrees voor nadelige consequenties van dat gebrek aan integriteit garandeert het voortbestaan ervan.

Met tal van wetten, regelgeving, richtlijnen, zoals gedragscodes (bijv. https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR418727) en het instellen van functionarissen en bijzondere overheidsorganen, wordt getracht om de overheid te dwingen integer te werken. Desondanks lijkt de integriteitscultuur binnen de overheid eerder te verzwakken dan te versterken (welke ambtenaar steelt géén salaries door minder te werken dan het aantal uren waarvoor men loon ontvangt? – Voor de belastingbetaler jaarlijks een kostenpost van naar schatting miljarden Euro’s.)

Angst voor nadelige consequenties ontbreekt onder meer doordat men het oneerlijke gedrag voor de buitenwereld verborgen houdt en doordat men elkaar de hand boven het hoofd houdt. Om dat te bestrijden is eerst de Wob (Wet Openbaarheid Bestuur) en vervolgens de Woo (Wet open overheid https://wetten.overheid.nl/BWBR0045754/ ) in het leven geroepen, om ambtenaren en politici te dwingen transparant te werken. Velen van hen verzetten zich daar met alle macht tegen, onder meer door schijnnaleving en het valselijk uitleggen en -toepassen van wetten en jurisprudentie. Zéér populair is de uitleg van 13 maart 2024, ECLI:NL:RVS:2024:1066 (https://uitspraken.rechtspraak.nl/details?id=ECLI:NL:RVS:2024:1066) als: “Jippie! Wij (ambtenaren) hoeven lekker géén documenten te maken!” Daaraan koppelen zij graag de stelling dat zij de gevraagde informatie (welke in hun datasets is opgeslagen) nooit eerder in een (afzonderlijk) document goten, en zij zich ‘dus’ niet verplicht achten daar transparant over te zijn.

Binnen de Woo geen verplichting om nieuwe informatie/gegevens te vervaardigen

In werkelijkheid stelde die uitspraak dat onder de Woo “geen verplichting bestaat om gegevens te vervaardigen die (nog) niet in bestaande documenten zijn neergelegd”. Volgens art. 2.1 Woo gelden ook datasets als documenten. Het omzetten of exporteren van bestaande gegevens naar een gangbaar formaat (bijv. csv) zonder nieuwe inhoud te creëren geldt juridisch als verstrekking van een bestaand document en niet als het creëren van gegevens.

Informatie welke een overheidsinstelling heeft, moet zij onder de Woo dus (bijna altijd) leveren, zelfs als zij die informatie nooit eerder op de gevraagde wijze op papier zette.

Buiten de Woo wél verplichting om nieuwe informatie/gegevens te vervaardigen

Met haar oordeel dat art. 4.2, lid 2 Woo niet moet worden uitgelegd als een verplichting aan overheden om » informatie ! « te vervaardigen welke (nog) niet in bestaande documenten is neergelegd bestreed de Afdeling op geen enkele wijze dat de overheid die verplichting in bepaalde gevallen wél heeft, bijvoorbeeld op grond van andere wetgeving (in het desbetreffende geval o.a. voortvloeiend uit artikel 16a Handelsregisterwet 2007).

Goed Ambtenaarschap (wat niet moet, mág vaak wel)

Daarnaast mag de afwezigheid van een verplichting niet gelijk worden gesteld aan een verbod. Bepaalde dienstverlening waartoe je - strikt genomen - niet verplicht bent, mag je in veel gevallen gewoon verrichten. Ambtenaren moeten vooral Goed Ambtenaarschap tonen, wat onder meer inhoudt dat zij het Algemeen Belang dienen en met hun handelen het vertrouwen in de overheid versterken.

Ook in het kader van de Woo passen ambtenaren vaak procedurele obstructie (stonewalling) toe door middels procedures of overdaad gewenste of vereiste informatieverstrekking te vertragen of te frustreren.

Bij schijnnaleving leveren de ambtenaren formeel wel iets, maar zij houden daarbij relevante informatie achter en komen met die levering hun kernverplichting dus niet na (vormelijke levering is geen vervanging voor materiële naleving).

Een voorbeeld van schijnnaleving is het leveren van documentendumps waarbij de ambtenaren de verzoeker een grote hoeveelheid (irrelevante) documenten toezenden om het verzoek te laten verdrinken in data.

Dat is een overduidelijke vorm van een poging om een Woo-verzoeker te misleiden en opzettelijk informatie achter te houden.

Eerlijke ambtenaren doen dit nooit. Wie dit wel doet, demonstreert daarmee zijn/haar gebrek aan integriteit.

Opzettelijke obstructie kan leiden tot disciplinair optreden tegen ambtenaren, civielrechtelijke claims (bijvoorbeeld voor schade door onrechtmatige daad) en tot strafrechtelijke beoordeling bij misleiding of valsheid in geschrifte.

René Van Someren’s persoonlijke website is: www.rene.vansomeren.org

René Van Someren's blog